DOBRY PRZYKŁAD POŁOWA KAZANIA

images (1)

Przysłowie to, zanotowane u Adalberga  wiedzie nas w dziedzinę bardzo bogatych i rozległych zjawisk literackich, bezpośrednio wyglądających na drugorzędne, pośrednio jednak bardzo doniosłych i związanych z nazwiskami największych pisarzy europejskich. W wieku XIII mianowicie rozwija się w Europie sztuka kaznodziejska, uprawiana zwłaszcza w zakonach dominikańskim i franciszkańskim. Kaznodzieje ci, częściowo za przykładem Ewangelij, w których nauki Chrystusa ozdobione są przypowieściami (parabolami), częściowo zaś za nakazami praktyki, która dowodziła, iż słuchacze nie nadążali za tokiem abstrakcyjnych rozważań teologiczno-moralnych, poczęli stosować przykłady (exempla). Były to krótkie zazwyczaj opowiadania, najczęściej poważne, niekiedy jednak komiczne, ilustrujące tezę kaznodziei. Pionierami tej nowości byli Francuzi, kardynał Jakub de Vitry (zm. 1240) i Etienne de Bourbon (zm. 1261), w ślad ich zaś poszedł Marcin z Opawy, arcybiskup gnieźnieński, autor zbioru przykładów (Promptuarium exemplorum), ułożonego alfabetycznie i wielokrotnie przepisywanego i drukowanego (od r. 1484). W jego Spiżarni przykładów, bo to znaczy tytuł łaciński, usamodzielniły się one, zmieniły się w powiastki, którymi kaznodzieja mógł posługiwać się w różnych okolicznościach i dla różnych celów. Przykład Marcina Polaka, jak często Opawczyka zowiemy, wywołał mnóstwo naśladowań. Należały do nich: Moralitates Jana Holcota (1349), zbiór łacińskich humoresek, Suma kaznodziejska Jana Bromy- arda (1390) i sporo innych. Do najpopularniejszych jednak liczyły się Gęsta Romanorum (Dzieje rzymskie) oraz Speculum exemplorum (1484, Zwierciadło przykładów). Fala reformacji zmyła te księgi z powierzchni życia, kontrreformacja natomiast wywołała ich renesans, w wieku XVII więc pojawiły się ich przedruki, z jezuickim Magnum speculum exemplorum na czele.

Continue Reading

PRZODKÓW WADY POTOMKOM SZKODLIWE

images

Przysłowie o grzechach przodków, za które pokutują ich potomkowie, Adalberg („Przodkowie 6 ”, NKPP „Przodek 5* ”) powtórzył za Knapiusem, który zaopatrzył je w uczony komentarz, odwołując się do pisarzy starożytnych i do Biblii, choć dziwnym trafem przeoczył najbardziej znane ze źródeł biblijnych, historię z rajdem i grzechem pierworodnym. A ją właśnie mieli na oku twórcy świetnego przysłowia zapisanego w którejś z powieści Kraszewskiego w postaci: „Ojcowie jedli kwaśne jabłka, a dzieciom zęby cierpną.” Istotę sprawy ujęto tu w obrazie,  a więc metodą znamienną dla przysłów, nie zaś w abstrakcyjnej formułce, jak w aforyzmie o grzechach i pokutowaniu. Samo zaś przysłowie dało asumpt do niejednej anegdoty, zwłaszcza że ilustrować je łatwo przykładami z zakresu dziedzicznych chorób. Spraw innych dotyczy anegdota o ostatnim potomku znakomitego rodu ziemi sanockiej, Balów z Baligrodu, niegdyś szermierzy różno- wierstwa, z biegiem wieków katolików, chowanych w grobach rodzinnych w Hoczwi. Ostatniemu z nich, podówczas staroście w Łańcucie, ktoś zwracał uwagę, że przodkowie zaciekają, kaplica bowiem w Hoczwi zamienia się w ruinę. Starosta zareplikował bez namysłu: „Cóż ja mogę poradzić na to. Przodkowie bawili się tak bardzo, że potomkowi nie zostawili grosza na konserwację ich grobów.”

Continue Reading

PRZODKOWIE I POTOMKOWIE

LIT011

Pod hasłem „Przodek 3) 4; s> 7j 2*, 3*, 4* ” umieścił Adalberg serię przysłów głoszących, iż odwoływanie się do głośnych przodków nie dowodzi zacności czy szlachetności, czy wreszcie szlachectwa potomków, o wartości człowieka bowiem stanowią jego postępki, nie zaś pochodzenie. Oto owe przysłowia: „Lepiej być zacnym niż przodki tylko zacne mieć”, „Przodki sławne zły potomek szpeci”, „Przodki swe zacne darmo wspomina, kto nic godnego chwały nié ma”, „Przodków zacnych potomek często bywa wyrodek”. Do tej wiązanki aforyzmów dorzucić dwa jeszcze trzeba spod hasła „Szlachectwo 3 4” (NKPP „Szlachcic 4*”): „Lepsza cnota bez szlachectwa niż szlachectwo bez cnoty” i „Lepsze szlachectwo z cnotliwych spraw niż z rodu samego”, całość zaś zamknąć parą „apoftegmatów” Reja: „Szlachectwo bez cnoty — z łyków forboty” i „Z łyka forboty, szlachcic bez cnoty”. Czytelnik Księgi przysłów polskich, spojrzawszy na metryczki tego materiału, mógłby wysnuć wniosek, iż przytoczone kwiatki wyrosły w jezuickim ogródku, uprawianym przez Knapiusza, wszędzie bowiem spotykamy tu jego nazwisko, w dwu wypadkach jedynie uzupełnione Rej em. Istotnie, gdy sięgniemy do Adagiów, spostrzeżemy bez trudu, iż „mieszczańskiego synka” problem stosunku rodu i szlachectwa żywo interesował, każdemu bowiem z przytoczonych przysłów poświęcił komentarze nieraz całostronicowe. Rozsypał tu perły swej erudycji, odszukując klasyczne odpowiedniki aforyzmów polskich u Homera, Arystotelesa, Plutarcha, Cycerona, Horacego,

Continue Reading

Noc spędzić pod śliwką

literatura

Rusin mianowicie, gdy noc zaskoczyła go w lesie, postanawia spędzić ją pod śliwką. Otrząsa owoce, by się posilić, ponieważ jednak wszystkich zjeść nie może, zgarnia je w kupkę i dla zabezpieczenia przed niepożądanymi wspólnikami… polewa je, po czym kładzie się spać. Zbudziwszy się rano, czuje głód, owocu na drzewie już nie ma, więc poczyna łakomie spoglądać na zapas wczorajszy. Bierze pierwszą z brzegu śliwkę i medytuje głośno: „Pisczana? ne pisczana?”, po czym ją zjada. Tak samo postępuje z następną i dalszymi, i ostatecznie zjada wszystkie. Historyjka ta ma swego czcigodnego antenata w bajce Ezopa De sacerdote et pyris, przełożonej przez Biernata z Lublina pod tytułem — Mądrej… t. IIKto gardy, jada chleb twardy. Wracamy w niej do gruszek ulęgałek, które „nalazł w kupie” chłop zaproszony na obiad, mając zatem w perspektywie „lepszą karmię” „nie chciał do nich przysieść” i „na ostatek je pomokrzył”. Tymczasem potok wezbrał i chłop nie mogąc go przebyć musiał głodny wrócić do domu, racząc się po drodze owymi gruszkami:

Więc kiedy na wstecz w drogę szedł,
A od głodu bardzo był medł,
Rad był onych gruszek dopadł,
Przy niewoli wszystki pojadł.

Continue Reading

PRZEBIERAĆ JAK W ULĘGAŁKACH

Literatura

W Adalbergu pod hasłem „Przebierać 2, 4, 6, u* ” znajdziemy przysłowie: „Przebiera jak dziad w ulęgałkach”, po czym idą: „Przebiera jak w gruszkach”, „jak w odleżałkach”, „jak w zgniłkach”. Nie ma powodu robić z tego osobnych odmian, po pierwszej można okolicz- niki dalsze dać po prostu w nawiasie, wszędzie bowiem chodzi gruszki-dziczki, w różnych okolicach rozmaicie nazywane. Przebieranie w nich ma swoje dobre uzasadnienie, i to nawet podwójne. Przed dojrzeniem są one niejadalne, po dojrzeniu zaś szybko się psują, chcąc więc wśród niejadalnych znaleźć miękką, trzeba starannie przebierać, a tak samo postępować z dojrzałymi, by nie trafić na zepsutą, „zgniłkę” w całym znaczeniu tego wyrazu. Przysłowie o ulęgałkach ma jednak swój odpowiednik, nie notowany ani w Adalbergu, ani w Słowniku warszawskim. W Sanoczyźnie przed laty pięćdziesięciu pospolicie mawiano: „Przebiera jak Rusin w śliwkach.” Ta postać musiała być znana na większej przestrzeni Podkarpacia, jak dowodzi W. Potocki, piszący: „Ale my jako w śliwkach sobie pobieramy w Jego [Boga] mandatach.” Genezę tego przysłowia tłumaczyć by można wprawdzie okolicznością, iż śliwki należą również do owoców, które łatwo się psują przed suszeniem czy warzeniem powideł konieczne jest ich przebranie, z tym wszystkim przysłowie wygląda na aluzję do facecji, którą w Sanoczyźnie, a więc na pograniczu polsko-ukraińskim, opowiadano niegdyś, a której nie spotkałem w naszych zbiorach bajek, być jednak może, iż mają ją zbiory ukraińskie.

Continue Reading

NIE PRZEBIERAJ, PANNO…

pobrane (1)

Pod hasłami „Panna 12” i „Przebierać 7> 8 ” daje Adalberg przysłowia: „Nie przebieraj, panno, żebyś nie przebrała, żebyś za kanarka wróbla nie dostała”, „Przebierała, przebierała, aż dostała kobierała (chobierała)” i „Przebiera, przebiera, jaż też przebra e za kanarka wróbla dosta”, zamieszczone w Nowej księdze przysłów polskich s. v. „Przebierać 6*”. Wszystko to są modyfikacje szeroko znanej pieśni ludowej, której początek w Cieszyńskiem brzmi: Nie przebieraj, krasna panno, byś nie przebrała, Nie przebierej, krasno panno, byś nie przebrała, Byś wróbla zamiast kanarka se nie wybrała.1 Na Górnym Śląsku zresztą żyje dotąd i omawiane przysłowie.

Continue Reading

ŁACNO PRZEBARSZCZAĆ…

pobrane (2)

„Łacno przebarszczać, kiedy dostawa” pisze Rysiriski, a wtóruje mu Cnapius: „Łacno przebarszczać, kiedy jest w czym”, gdzie „przebarszczać” znaczy: przebierać, wybredzać, grymasić. A. Bruckner słusznie zwrócił uwagę1, że znaczeniowo mamy tutaj to samo przysłowie, które u Kochanowskiego brzmi: „Łacno durować, kiedy przystępuje” (Szachy, w. 554), tj. „Łatwo stroić żarty, kiedy przybywa”, oczywiście, dostatku, czyli dobrze się wiedzie, a co powtarza w Światowej rozkoszy Hieronim Morsztyn jako „Łacno durować, koli przystępuje”. W tej postaci jest to dosłowny i mechaniczny przekład białoruskiego „Czamu ni dureć (szaleć), kali prystu- pdje”2, co E. Orzeszkowa oddała przez: „Czemu nie szaleć (in. dureć), kiedy ochota. Czemu nie poweselić się, kiedy jest ochota.” Nasuwa się pytanie, skąd przysłowie białoruskie trafiło do poematu Kochanowskiego. Wprawdzie takie czy inne elementy językowe białoruskie lub ukraińskie były zjawiskiem normalnym u pisarzy, którzy pochodzili z owoczesnych kresów wschodnich monarchii jagiellońskiej4, u Reja, Orzechowskiego czy Szarzyriskiego, nie mówiąc już o Filonie Kmicie Czarnobylskim, staroście orszańskim, który w listach do Zygmunta I, pisanych po białorusku, chętnie posługiwał się przysłowiami. Ludzie ci od dzieciństwa znali język miejscowego chłopa i nieraz używali go na co dzień. Kochanowski jednak, urodzony w Polsce środkowej, do pisarzy tych nie należał. Tak, ale po powrocie do kraju bawił czas jakiś w Lubelskiem u Firlejów i utrzymywał bliskie, choć zagadkowe dla nas stosunki z Radziwiłłami, i przypuścić należy, że na dworach tych magnatów kolegował z ludźmi pochodzącymi z obszarów ruskich, stykał się z służbą ruską i słyszał język, którego rozumienie nie nastręczało mu większych trudności. Nic więc dziwnego, że zapadło mu w pamięci przysłowie przydało się ono właśnie w humoresce, której bohaterom nadał imiona Borzuja i Fiedora, a więc brzmiące z ruska.

Continue Reading

JAK PRZĄDŁ, TAK MIAŁ

pobrane (4)

Przysłowie wielkopolskie J. Chociszewski, a za nim Kolberg zaopatrzyli anegdotką, rzekomo tłumaczącą jego powstanie: Młynarz, Niemiec, ożenił się w Polsce z kobietą rodu wiejskiego. Lecz źle trafił ów Niemiec, gdyż dostał nader nieporządną, gnuśną i leniwą żonę. W domu powstał przeto wielki nieład i bieda. Nawet płótna na koszule nie zrobiła żona owego młynarza; dlatego sama chodziła bez koszul. Chcąc temu zaradzić wzięła raz kilka grubych miechów od mąki mężowi i zrobiła sobie z nich koszulę. Lecz gdy to Niemiec spostrzegł, ściągnął z niej tę koszulę mówiąc: „Jak prząd, tak miał! Potrzebny miech do mąka.” Co później stało się przysłowiem. Znaczy tyle co: Jaka praca taka płaca. Zbyteczna dodawać, iż przysłowie nie musiało powstać w ten sposób i że przyjąć można raczej stosunek odwrotny, że dało ono asumpt do powstania dykteryjki.

Continue Reading

MARNOŚĆ — PRÓŻNOŚĆ

pobrane

MARNOŚĆ — PRÓŻNOŚĆ
Pod hasłem „Świat 60” mamy w Adalbergu: „Wszystko na świecie marność”, podane za Knapiusem, pod hasłem zaś „Próżność 2 ”: „Wszystko próżność” oraz cytat z Reja: „Wszytko próżność na świecie, Co się leda jako plecie”, zebrane w Nowej księdze przysłów polskich s. v. „Próżność 3*” — i to wszystko.
Na zasadzie tego materiału trudno by się domyślić, że chodzi tu
o dwie postaci tego samego aforyzmu i że jest to jedno z najgłośniejszych powiedzeń biblijnych, powtarzane od wieków przy najrozmaitszych okazjach, od takich czy innych zawodów w życiu po uroczyste pogrzeby. Źródłem jest tutaj „Mędrzec Pański”, Salomon, a raczej przypisywana mu księga, zwana Eklezjastes, jedno z najbardziej pesymistycznych dzieł, jakie zna literatura świata. Od samego początku, niby motyw przewodni, rozbrzmiewa tu wyraz vanitas, tj. marność czy próżność, bo i tak, i tak go u nas tłumaczono. Rozdział po rozdziale okazuje się, że wszystko, co człowiek ceni, jest marnością, ustęp zaś ostatni (12, 8) przynosi podsumowanie w postaci zdania: „Marność nad marnościami, rzekł Eklezjastes: i wszystko marność.” Księgi kaznodziejskie, Ekklesiastés po grecku, Kohełeth po hebrajsku zwane, cieszyły się w Polsce dużą poczytnością w pewnych okresach; tak było w czasach baroku, zwłaszcza u jego schyłku, gdy w epoce saskiej St. Herakliusz Lubomirski dał ich bardzo zgrabną parafrazę wierszem (1706). W jego ujęciu omawiany werset brzmi bardzo po Rejowsku:

Marność marności wszystko jest na świecie,
Marności marą, co jedno świat plecie.1

Continue Reading

PO PRÓG SPRAWA — PO PRZĘCKĘ

trudnosci-z-koncentracja

Jest u Adalberga, powtórzone za Rysińskim, powiedzenie przysłowiowe „Ej, dość po przęckę”, bardzo pospolite w wieku XVI, a przez Knapiusa objaśnione pokrewnymi znaczeniowo zwrotami „Poty kres” i „Dość już masz” oraz aforyzmem „Miara we wszystkim”. Wyraz „przęcka” znaczy tu tyle co sprzączka u pasa czy rzemienia; poza którą wyjść trudno. Niewątpliwie takie samo znaczenie ma zwrot „Po próg sprawa” („Sprawa 16j 2s* ”)> przy którym u Adalberga nie mamy źródła, a w którym wyraz podstawowy „Próg” użyty jest, jak poprzednio „Przęcka”, w sensie kresu, granicy, przy której zatrzymać się należy. Objaśnienie Adalberga: „Tj. sprawa, której rozgłaszać nie potrzeba, która nie powinna poza dom wyjść”, polega na dowolnej i bezzasadnej interpretacji wyrazu „próg”.
Jest rzeczą prawdopodobną, iż wyjaśniona tak funkcja progu jako kresu, punktu granicznego, pozostaje w związku z rzadką a posępną anegdotą o wyrodnym synu, ale wyrodnym „dziedzicznie”. Młody chłop rzuca się na starego ojca, okłada go kułakami, wali na ziemię, chwyta za włosy, ciągnie po podłodze ku drzwiom i chce wyrzucić z chaty. Stary bezskutecznie próbuje się opierać, gdy zaś syn dociąga go do progu, woła: „Stój, ja mojego tatusia tylko do progu dociągałem!”

Continue Reading